افكنى به نهايت درجه برسد ، با فوت دهنش خاموش كند « 1 » و ما اضافه مىكنيم اين معنا را كه آيه شريفه هم حال دعوت اسلامى را بيان مىكند ، و آن را نورى عالم آرا معرفى مىنمايد ، و هم اينكه وعده و نويد مىدهد به اينكه خداى تعالى به زودى نور خود را به حد كمالش مىرساند . * ( « هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَه بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَه عَلَى الدِّينِ كُلِّه وَلَوْ كَرِه الْمُشْرِكُونَ » ) * « هدى » به معناى هدايت الهيى است كه رسول خود را با آن مقارن و همراه داشت ، و منظور از « دين حق » دين اسلام و عقايد و احكام آنست كه با واقع و حق انطباق دارد . معناى آيه اين است كه : خدا آن كسى است كه رسول خود محمد ( ص ) را با هدايت - و يا با آيات و معجزات - و با دينى فرستاد كه با فطرت و حقيقت آفرينش منطبق است ، فرستاد تا آن را بر ساير اديان غلبه دهد هر چند مشركان نخواهند و ناراحت شوند . از اين معنا به خوبى بدست مىآيد ، ضميرى كه در « ليظهره » است به دين حق بر مىگردد ، و متبادر از سياق آيه هم همين است ، پس اينكه بعضى احتمال داده‌اند كه ضمير مذكور به رسول برگردد ، و معناى آيه اين باشد كه : « تا وى را بر دشمنان غلبه دهد ، و همه معالم دين را به وى بياموزد » احتمال بس بعيدى است . اين دو آيه مؤمنين را تحريض بر قتال با اهل كتاب كرده ، و اشاره اى كه به وجوب و ضرورت اين قتال نموده بر كسى پوشيده نيست ، براى اينكه اين دو آيه دلالت دارند بر اينكه خداى تعالى خواسته است دين اسلام در عالم بشريت انتشار يابد ، و معلوم است كه چنين امرى به سعى و مجاهده نيازمند است ، و چون اهل كتاب سد راه پيشرفت اسلام شده و مىخواستند با دهنهاى خود اين نور را خاموش كنند ، لذا هيچ چاره اى جز قتال با آنان نبود ، مخالفين خواسته خدا يا بايد از بين بروند ، و يا زير دست حكومت مسلمين باشند و جزيه دهند . و نيز از آنجايى كه خداى تعالى خواسته است اين دين بر ساير اديان غالب آيد لذا مسلمانان بايد بدانند كه هر فتنه اى به پا شود - به مشيت خدا - به نفع ايشان و به ضرر دشمنان ايشان تمام خواهد شد و با اينحال ديگر سزاوار نيست كه سستى و نگرانى به خود راه داده و در امر قتال كوتاه بيايند ، زيرا بايد بدانند كه اگر ايمان داشته باشند خدا خواسته دست بالا قرار گيرند . * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيراً مِنَ الأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه » ) * ظاهرا اين آيه اشاره است به توضيح جمله اى كه در اول آيات مورد بحث بود و

--> ( 1 ) تفسير الكشاف ، ج 2 ص 265